Resort więziennictwa od 1996 roku jest realizatorem Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Opieki nad Żyjącymi z HIV i Chorymi na AIDS. Ważnym celem tego programu jest zapewnienie równego dostępu do metod profilaktyki AIDS i leczenia antyretrowirusowego dla wszystkich żyjących z HIV i chorych na AIDS, a więc także dla osób pozbawionych wolności.


Autor artykułu:
Halina Strzelecka

Pedagog, specjalista w zakresie Edukacji Zdrowotnej i Promocji Zdrowia. Koordynator programów zdrowotnych realizowanych przez więzienną służbę zdrowia, a także inicjator i realizator wielu projektów szkoleniowych, kierowanych do funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej. W 2013 roku została uhonorowana ‚Czerwoną Kokardką’ – nagrodą przyznawaną za szczególne zaangażowanie i zasługi na rzecz osób żyjących z HIV i chorych na AIDS w Polsce. Autorka i współautorka wielu publikacji oraz prac badawczych dotyczących problematyki HIV/AIDS. Członek zespołu Fundacji EDUSA.


W 1986 roku odnotowano w polskich więzieniach pierwszy przypadek nosicielstwa HIV. Wiedza na temat tego wirusa nie była wówczas zbyt duża nawet wśród personelu medycznego. Nie istniały poza tym żadne odnoszące się do tego problemu procedury. Atmosferę niepewności podsycały katastroficznie brzmiące doniesienia prasowe.

Najszybciej z nowym zagrożeniem oswoili się pracownicy medyczni. Z pewnością przyczynił się do tego nawyk traktowania każdego pacjenta jako potencjalnego źródła zakażenia oraz równie cenny nawyk kształcenia ustawicznego. Lawinowo rosnąca liczba doniesień naukowych na temat wirusa HIV pozwoliła na wypracowanie bezpiecznych procedur i zasad postępowania z pacjentami zakażonymi HIV.

Już w roku 1989 ówczesny Centralny Zarząd Zakładów Karnych (CZZK) wobec problemu zwiększającej się liczby ujawnianych w kraju zakażeń, zwłaszcza wśród narkomanów, homoseksualistów i prostytutek, zwanych dawniej ‚nosicielami wirusa HIV’, opracował wytyczne dla jednostek penitencjarnych w zakresie wdrożenia profilaktyki HIV wśród osób pozbawionych wolności. Uznano, że działania zapobiegawcze powinny polegać przede wszystkim na: organizowaniu szkoleń dla personelu więziennego, informowaniu osadzonych o zasadach zmniejszania zagrożeń, podnoszeniu poziomu sanitarnego zakładów, przestrzeganiu obowiązujących zasad postępowania wobec zakażonych i podejrzanych o zakażenie, a także na rozszerzeniu jakości i ilości dostępnych badań diagnostycznych.

Wytyczne te zawierały szereg zapisów dotyczących między innymi konieczności:
– ustalenia ewentualnych wcześniejszych kontaktów osadzonego z wymienionymi powyżej grupami zwiększonego ryzyka oraz uzyskania informacji na temat wcześniejszych badań w kierunku zakażenia;- przeprowadzania badań testowych u osób z grup ryzyka;
– zgłaszania odpowiednim organom więziennej służby zdrowia osób z rozpoznanym AIDS w celu kwalifikacji do leczenia szpitalnego;- zapoznawania osadzonych z materiałami informacyjno – edukacyjnymi bezpośrednio po rozpoczęciu pobytu w zakładzie karnym;
– wnikliwego analizowania nastrojów związanych z ujawnianiem przypadków nosicielstwa HIV i podejmowania działań profilaktycznych.

Dużym postępem było opracowanie zasad przeciwdziałania zachowaniom zmierzającym do wymuszenia przez osadzonych zakażonych różnego rodzaju ustępstw ze strony administracji, a także położenie dużego nacisku na edukację personelu i kształtowanie właściwej atmosfery wobec problemu AIDS.

W 1990 roku odnotowano pierwsze przypadki ‚handlu’ zakażoną krwią i umyślnego zainfekowania się wirusem HIV w celu, jak można sądzić, uzyskania przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności, uchylenia postanowienia o tymczasowym aresztowaniu czy też innych doraźnych korzyści. W odpowiedzi na rosnące zapotrzebowanie utworzono w szpitalach więziennych, w ramach oddziałów chorób wewnętrznych, pododdziały przeznaczone dla tymczasowo aresztowanych, skazanych i ukaranych żyjących z HIV wymagających szpitalnej opieki medycznej. Oddziały takie powstały w szpitalach aresztów śledczych w Gdańsku, Poznaniu i Warszawie (na Mokotowie).

Nieco później, w 1991 roku, dokonano zróżnicowania populacji zakażonych wirusem HIV na trzy grupy: zakażonych HIV, u których stwierdzono uzależnienie od środków odurzających lub psychotropowych; zakażonych HIV z odchyleniami od normy psychicznej, oraz na pozostałych zakażonych tym wirusem.

Fundamentalne założenie programu przeciwdziałania zakażeniom HIV w zakładach penitencjarnych, dotyczące izolowania osób zakażonych, stało się jednak obiektem krytyki. Jednym z postulatów, zgłoszonych podczas konferencji służby więziennej, jaka odbyła się w roku 1993 w Centralnym Ośrodku Szkolenia Służby Więziennej w Kaliszu, było zlikwidowanie odrębnych zakładów dla osób zakażonych HIV, ponieważ w opinii wielu osób stawały się one „gettami, do których – by znaleźć się w lepszych warunkach – za pomocą samozakażeń starają się dostać niektórzy zdesperowani więźniowie, a sami zakażeni wirusem usiłują wymusić jeszcze lepsze warunki różnymi sposobami szantażu i buntami”.

Jednym z ważniejszych zadań, które realizowane było przez służby więzienne w 1997 roku, a wynikało z Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Opieki nad Żyjącymi z HIV Chorymi na AIDS stało się więc „promowanie tolerancji i akceptacji poprzez odstępowanie od oddzielnego osadzania nosicieli HIV i chorych na AIDS”. Na podstawie uzyskanych informacji i przeprowadzonych analiz, CZZK dokonał ogólnej oceny sytuacji osadzonych zakażonych HIV/AIDS. Uznano, że nie stwarzają oni poważniejszych problemów medycznych, ochronnych i penitencjarnych. Z reguły nie powodują także celowych zagrożeń dla pozostałych osób pozbawionych wolności oraz dla personelu penitencjarnego. Zaobserwowano, że relacje między osadzonymi zakażonymi HIV, a pozostałymi osadzonymi i personelem penitencjarnym uległy znacznej poprawie. Zakażeni przestali wywoływać u pozostałych osób irracjonalny lęk, ustały także spowodowane nim żądania izolowania ‚nosicieli HIV’. Powszechnie zaczęto ich umieszczać w wielu jednostkach wspólnie z innymi osadzonymi, świadomymi zresztą faktu, że w ich gronie znajdują się osoby żyjące z HIV.

W roku 2003 w CZSW opracowano „Strategię działań Służby Więziennej na lata 2004-2006 w ramach Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV, Opieki nad Żyjącymi z HIV i Chorymi na AIDS”. Jako pierwszy z głównych celów tej strategii wymieniono ograniczenie rozprzestrzeniania się zakażenia HIV. Do realizacji tego celu wdrożono zasadę rutynowego proponowania badań w kierunku HIV osobom osadzonym w zakładach penitencjarnych, z zachowaniem jednak zasad pełnej dobrowolności i poufności oraz zabezpieczeniem funkcjonowania odpowiedniego poradnictwa, zarówno przed, jak i po wykonanym teście. Wprowadzono także system monitorowania przestrzegania praw skazanych żyjących z HIV i chorych na AIDS w czasie realizowania u nich specjalistycznych działań terapeutycznych, jak i w związku z innymi zjawiskami związanymi z problemami zakażenia HIV i z AIDS w jednostkach penitencjarnych. Wprowadzono nowoczesne zasady kontroli bezpieczeństwa postępowania medycznego i laboratoryjnego w placówkach więziennej służby zdrowia. Do programu szkoleń pracowników więziennictwa w Centralnym Ośrodku Szkolenia Służby Więziennej w Kaliszu wprowadzono szereg zagadnień z zakresu profilaktyki HIV i AIDS. Podjęto także w szerokim zakresie edukację osadzonych, ze szczególnym uwzględnieniem grupy młodocianych, z zakresu HIV/AIDS korzystając z rozmaitych narzędzi, w tym: prelekcji, filmów i literatury fachowej.

Drugim głównym celem przyjętej strategii stała się poprawa jakości opieki nad osobami żyjącymi z HIV i chorymi na AIDS, oparta na doskonaleniu istniejącego penitencjarnego systemu opieki zdrowotnej. Zapewniono dostęp osadzonych do najnowszych metod profilaktyki AIDS, leczenia antyretrowirusowego oraz leczenia zakażeń oportunistycznych, nowotworów i innych chorób zakaźnych, związanych z rozwojem zakażenia HIV.

W ramach realizowanego Programu Polityki Zdrowotnej Ministerstwa Zdrowia „Leczenie antyretrowirusowe osób żyjących z wirusem HIV w Polsce”, od 2001 roku każda osoba pozbawiona wolności żyjąca z HIV ma zapewnione bezpłatne leczenie oraz możliwość wykonywania stosownych testów diagnostycznych. Każdy osadzony pacjent ma zapewnioną specjalistyczną opiekę lekarską i pielęgniarską – na takich samych zasadach, jak inni zakażeni, poza murami więziennymi.

Pierwsze lata realizacji Programu dotyczyły ok. 70 osadzonych leczonych lekami antyretrowirusowymi (ARV), podczas gdy dziś leczonych jest już ok. 250 osób. Od 2006 roku więzienna służba zdrowia funkcjonuje w ogólnopolskim komputerowym systemie dystrybucji leków ARV oraz w bazie danych Krajowego Centrum ds. AIDS o osobach leczonych ARV. ‚Otwarcie się’ polskiego więziennictwa na świat, spowodowało dokonanie jakościowego przełomu w filozofii i sposobie podejścia do osadzonych żyjących z HIV. Liczne kontakty z systemami penitencjarnymi całego świata, szczególnie w obrębie Unii Europejskiej, staże, czy też udział polskich specjalistów w międzynarodowych konferencjach naukowych przyniosły więc poważne i oczekiwane efekty.