Agresja jest ważnym problemem relacji interpersonalnych, przede wszystkim ze względu na fakt, iż przyczynia się do cierpienia przynajmniej jednej ze stron owej relacji. W związku z tym, fenomen agresji w życiu społecznym jest istotnym obszarem dociekań badawczych wielu naukowców oraz działań wychowawczo-profilaktycznych podejmowanych przez praktyków. Społeczeństwo szczególnie wrażliwe jest na agresję i przemoc wśród dzieci i młodzieży.


Autor artykułu:
Dr Aleksandra Tłuściak-Deliowska

adeliowska@aps.edu.pl
Adiunkt w Instytucie Pedagogiki Akademii Pedagogiki Specjalnej
im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie,
Członek Zespołu Badań nad Socjalizacją i Agresją
kierowanego przez Prof. dr hab. Adama Frączka IPS WSNS APS,
Członek Zarządu Fundacji EDUSA


Czym jest dręczenie szkolne?

Agresja i przemoc w szkole ma różne oblicza. Agresją jest każda forma zachowania, którego intencją jest wyrządzenie szkody fizycznej lub psychicznej. W przypadku zachowania agresywnego, mamy do czynienia z równowagą w sile psychicznej lub fizycznej pomiędzy osobami w nią zaangażowanymi. Natomiast o przemocy mówimy najczęściej w sytuacji nierównowagi sił, co oznacza, że sprawca jest w jakimś sensie silniejszy od ofiary. W różnych analizach do pojęcia „przemoc” dodaje się określone specyfikacje. I tak, można mówić np. o przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej, itp. W szkole uczniowie poza jednorazowymi aktami przemocy i agresji ze strony rówieśników mogą spotkać się także ze specyficznym rodzajem długotrwałej przemocy, jakim jest bullying (polskie odpowiedniki to: znęcanie się, dręczenie szkolne, nękanie, tyranizowanie). Charakterystyczne dla niego są trzy aspekty, mianowicie: działanie z intencją skrzywdzenia, dysproporcja sił między sprawcą a ofiarą oraz trwałość i regularność agresywnych zachowań w czasie. Z badań polskich i zagranicznych wynika, że bullying dotyczy średnio około 10% uczniów. Bullying jest kompleksem czynności, który zawiera w sobie różne formy przemocy i rodzaje. Bullying może być realizowany w dwóch formach: (1) bezpośredniej oraz (2) pośredniej (nazywanej też ukrytą). W pierwszym przypadku sprawca bezpośrednio konfrontuje ofiarę, atakując ją fizycznie lub werbalnie. W bullyingu pośrednim sprawca wykorzystuje do realizacji aktów agresji np. inne osoby, manipulując ich zachowaniem. Zatem narzędziem ataku może być grupa rówieśnicza. Narzędziem ataku mogą być także nowe technologie i wówczas mamy do czynienia z cyberbullyingiem. Dręczenie szkolne (rówieśnicze) jest zatem kompleksowym zjawiskiem, które może przejawiać się na różne sposoby i w różnych kontekstach, niemniej punktem wyjścia jest środowisko szkolne. Nie oznacza to jednak, iż chodzi o budynek szkoły. Bowiem, do zachowań agresywnych między uczniami dochodzi chociażby w drodze do/z szkoły, czy np. na portalach społecznościowych. Wszystko to jednak jest elementem szerszego procesu dręczenia rówieśniczego. Znęcanie się może być dziełem jedno ucznia lub grupy uczniów. Są prześladowcy, którzy działają w pojedynkę. Zazwyczaj mają oni jednak aktywne lub bierne wsparcie „świadków”. Sprawcy przemocy rówieśniczej ostrożnie wybierają swoje cele i otoczenie w taki sposób, by zmaksymalizować przedstawienie swojej siły. A mogą to osiągnąć właśnie dzięki obecności świadków – rówieśników ze swojego otoczenia, którzy swoich zachowaniem (a nawet zachowaniem bierności) przyczyniają się do wzmocnienia sprawcy. Dotkliwość dręczenia szkolnego ma wiele różnych stopni. Skutki dręczenia mogą być różne zarówno dla ofiar (np. silne reakcje emocjonalne, pogorszenie zdrowia psychicznego), sprawców (np. nieodpowiednie czy kryminalne zachowania w przyszłości), czy jego świadków (np. aprobata dla zachowań agresywnych, brak poczucia bezpieczeństwa w szkole).

Przyjaciel potrzebny od zaraz, czyli o znaczeniu relacji przyjacielskiej dla dorastających

Grupa rówieśnicza jest dla młodzieży ważnym obszarem odniesienia. Dorastający w tym okresie zbliżają się do rówieśników, z którymi mogą spędzać wspólnie czas. Aktywnie dobierają sobie partnerów, oczekują od nich wymiany myśli i współdziałania. Uczucia społeczne znajdują wyraz w tworzeniu grup, większych paczek rówieśniczych czy związków przyjaźni. W przypadku tych ostatnich, kontakty między dorastającymi są intensywne, oparte na lojalności i zaufaniu. Związki przyjacielskie przyczyniają się do wzmocnienia poczucia własnej wartości młodych osób. Dobrzy przyjaciele chcą dla siebie jak najlepiej, więc w trudnych sytuacjach stanowią podporę, udzielają wsparcia, pomagają. Prawdziwe przyjaźnie dają emocjonalne bezpieczne miejsce do radzenia sobie z krytyką i bólem. Wówczas łatwiej jest się uporać z problemami, czy trudnościami. Zaspokojenie potrzeby przyjaźni jest ważne z punktu widzenia prawidłowego rozwoju jednostki. Przyjaźnie są głównym źródłem wsparcia emocjonalnego, co jest istotne zwłaszcza wśród nastolatków, będących w okresie napięcia emocjonalnego oraz poszukujących własnej tożsamości.

Dlaczego brak relacji przyjacielskiej stanowi czynnik ryzyka zostania ofiarą dręczenia

Posiadanie przyjaciół/ich brak pozostaje w związku z dręczeniem szkolnym. Z przeprowadzonych przeze mnie badań wśród gimnazjalistów (Tłuściak-Deliowska, 2013) wynika, że młodzi ludzie o statusie ofiary dręczenia istotnie częściej niż uczniowie z pozostałych grup, nie posiadają w ogóle bliskich przyjaciół. Nie ma znaczenia, czy dorastający posiada jednego czy kilkoro przyjaciół. Niewątpliwie jednak brak bliskiego przyjaciela jest czynnikiem ryzyka doświadczenia agresji rówieśniczej. Może być również wskaźnikiem, że dziecko jest ofiarą dręczenia. Także w badaniach przeprowadzonych w ramach realizacji programu społecznego „Szkoła bez przemocy” okazało się, że ofiary dręczenia szkolnego charakteryzuje to, że częściej niż inni uczniowie twierdzą, że mają w klasie wrogów, a także rzadziej miewają w klasie przyjaciół (Komendant-Brodowska, Giza-Poleszczuk, Baczko-Dombi, 2011, s. 15). Taka izolacja od rówieśników może z jednej strony być powodem, dla którego dany uczeń został ofiarą. Jak zostało to wcześniej zaznaczone, sprawcy celowo dobierają swoje cele. Chodzi o maksymalizację ich zysku, pokazanie swojej władzy i dominacji przy jednoczesnym zachowaniu akceptacji i podziwu ze strony rówieśników. Brak przyjaciół, brak wsparcia społecznego konkretnego ucznia w grupie rówieśniczej jest niemalże równoznaczny z tym, że nikt z tej grupy nie będzie miał nic przeciwko prześladowaniu go, nikt nie stanie w jego obronie. Z tego punktu widzenia taki uczeń stanowi „łatwiejszy” cel dla sprawcy. W konsekwencji samo dręczenie może oddalić jeszcze bardziej ucznia od grupy, która nie chce „zadawać się” z ofiarą, a zatem następuje sprzężenie zwrotne. Tego typu sytuacja stanowi spore obciążenie psychiczne dla ucznia.

Weryfikacja relacji między brakiem przyjaciół a byciem ofiarą dręczenia została przeprowadzona m.in. przez Julie M. Bollmer i współpracowników (2005), którzy zrealizowali badania z udziałem 99 uczniów w wieku 10-13 lat. Ich analizy wykazały, że nie chodzi o jakąkolwiek znajomość/relację ofiary z jakimś kolegą/koleżanką, ale ważna jest jakość tej relacji. Ponadto, relacje przyjacielskie są istotne nie tylko z punktu widzenia ofiary, ale także i sprawcy dręczenia. Z tego względu, że wysokiej jakości przyjaźń stanowi sprawdzian dla zdrowych relacji rówieśniczych. Dzieci, które są w relacji charakteryzującej się bliskością, bezpieczeństwem oraz pomocą, mogą być bardziej dostosowane do innych ludzi, a tym samym mogą rozwinąć większe poczucie empatii niż dzieci, które nie znajdują się w tego rodzaju przyjaźni. Empatia zaś istotnie ogranicza przejawianie zachowań aspołecznych.

Wnioski i implikacje praktyczne

Przywołane ustalenia stanowią ważną informację dla pedagogów i psychologów, gdyż oznaczają konieczność uwzględnienia roli bliskich przyjaźni w działaniach profilaktycznych, czy interwencyjnych dotyczących przemocy rówieśniczej. Oczywiście, nie można ucznia zobligować, by zaprzyjaźnił się z innym. Przyjaźni nie można także zaplanować i przewidzieć. Niemniej, poprzez koncentrację na kompetencjach społecznych, można przyczynić się do zwiększenia świadomości uczniów i wzrostu umiejętności, za sprawą których bliskie relacje przyjacielskie są nawiązywane. Należy dążyć zatem do wspierania silnych stron dziecka, ale także do poprawy jego indywidualnych kompetencji społecznych, umiejętności bezprzemocowego rozwiązywania konfliktów i komunikacji z rówieśnikami. Chodzi także o umiejętność współpracy i świadomość wynikających z niej korzyści, kształtowanie wzajemnego zaufania, otwartości, umiejętności odczytywania i rozumienia potrzeb drugiej osoby, ale także umiejętności wyrażania opinii i konstruktywnej krytyki, zdolności do wzajemnej akceptacji i szacunku dla osób, które są inne od nas. Jeśli mimo wszystko jakiś uczeń ze względu na swoje cechy osobowe jest słabo akceptowany w grupie rówieśniczej, to posiadanie bliskiego przyjaciela ochroni go przed stresem i innymi konsekwencjami tej niełatwej sytuacji. Przyjaźń daje każdemu szansę, by być kimś ważnym dla drugiej osoby i stanowi wyraźny zasób wsparcia społecznego. Istnienie bliskich relacji w grupie rówieśniczej może ograniczyć przejawianie zachowań agresywnych przez jej członków. Poza tym, tak ukształtowane więzi osobowe sprzyjają budowaniu wspólnoty klasowej. To wszystko wzmacnia poczucie wartości każdego młodego człowieka z osobna i zapewnia równowagę psychiczną. Następstwem tego zaś są zdrowe relacje interpersonalne w szkole i nie tylko.

Bibliografia

Bollmer J.M., Milich R., Harris M.J., Maras M.A. (2005), A friend in need: the role of friendship quality as a protective factor in peer victimization and bullying, „Journal of Interpersonal Violence”, Vol. 20 No. 6, 701-712.

Komendant-Brodowska A., Giza-Poleszczuk A., Baczko-Dombi A. (2011), Przemoc w szkole. Raport z badań, lipiec 2011. Kto następny? Czynniki ryzyka zostania ofiarą przemocy szkolnej. Materiał pobrany z http://www.szkolabezprzemocy.pl/479,badania [dostęp 17.07.2016]

Tłuściak-Deliowska A. (2013), Zaangażowanie gimnazjalistów w przemoc rówieśniczą. Rola bliskich przyjaźni. „Wychowanie na co Dzień”, 6(237), 3-7.