Od kilkudziesięciu lat subkultury młodzieżowe budzą zainteresowanie osób zaangażowanych w proces wychowania młodego pokolenia. Jest to zjawisko będące z jednej strony wytworem specyficznych warunków społeczno-ekonomicznych, z drugiej zaś pewną formą aktywności społecznej młodzieży, odpowiadającą na naturalne potrzeby związane z przemianami organicznymi i psychicznymi charakterystycznymi dla okresu dorastania. (Twórcą pojęcia subkultura jest amerykański socjolog Milton Myron Gordon, który zdefiniował je po raz pierwszy w 1947 roku w artykule The Concept of the Sub-Cultur and Its Application)


Autor artykułu:
Andrzej Adamczyk

Doktor nauk społecznych w zakresie pedagogiki, specjalista ds. patologii społecznych i profilaktyki uzależnień


Termin subkultura definiuje się na wiele sposobów:
1. (…) to względnie spójna grupa społeczna, pozostająca na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego, wyrażająca swoją odrębność poprzez zanegowanie lub podważanie utrwalonych i powszechnie akceptowanych wzorów kultury (Pęczak, 1992).
2. Subkultury są sposobem na egzystencję jednostki w przypadku utrudnień adaptacyjnych w różnych komponentach środowiska takich jak: rodzina, szkoła, pewna część rówieśników, społeczność sąsiedzka. Przez fakt przynależności do subkultury „(…) jednostka zyskuje aprobatę własnych działań i zachowań, jest akceptowana, pozyskuje zrozumienie wśród członków (Sołtysiak, 1995).
3. (…) to niemal każda grupa o odpowiedniej liczebności, która ma społeczne przekonania, wartości, normy i styl życia inne niż całe społeczeństwo, może być uznana za subkulturę. Wzory subkulturowe nadają grupie wyraźną tożsamość i styl, co odróżnia ją od całości społeczeństwa, którego jest częścią (Goodman, 1997).
4. Subkultury odznaczają się odrębnością od dominującej kultury społeczeństwa w zakresie pewnych wartości i norm postępowania. Jeżeli subkulturowe wartości i normy są sprzeczne z tymi, które są charakterystyczne dla kultury dominującej, można mówić o subkulturach dewiacyjnych (Siemaszko, 1993).

Subkultury można podzielić na:
1. subkultury alternatywne, w granicach których występują: subkultury religijno-terapeutyczne, stawiające sobie za główny cel indywidualne doskonalenie osobowości i podnoszenie na wyższy poziom stanu świadomości i wiedzy; subkultury ekologiczno-pacyfistyczne, które w działalności na rzecz środowiska, zdrowia ludzkiego i w idei pokoju upatrują nową jakość społecznych przeżyć i doświadczeń;
2. subkultury buntu i ucieczki: subkultury buntu społeczno-obyczajowego – zakładają one szacunek dla indywidualności i dążenia do realizowania określonego stylu życia, jak również występują z pewnym pozytywnym programem przemian w wymiarze kulturowym, społecznym, a nawet politycznym; subkultury izolacji od społeczeństwa – w swojej genezie odwołują się do kultu siły i podległości, a łączą ich doświadczenia resocjalizacyjne (poprawczaki, więzienia), swoisty żargon oraz specyficzne formy komunikacji, tzw. drugie życie; w warunkach wolnościowych grupy te można określić, jako subkultury przygody i ryzyka;
3. subkultury kreacyjne – gdzie młodzież wybiera twórczą drogę rozwoju (undergroundowa muzyka rockowa, działalność paradziennikarska): subkultury autokreacji artystycznej – funkcjonowanie w trzecim obiegu kulturowym traktowane jest jako forma samodoskonalenia się i samorealizacji w oparciu o zasadę niezależności od profesjonalistów: uznanych twórców, tzw. elity kulturotwórczej; subkultury kultury dziania się, bycia w drodze, na szlaku (imprezy, festiwale młodzieżowe, miejsca spotkań itp.); subkultury działalności happeningowej – jest to zjawisko o cechach efemerycznych, choć dowodzące potrzeby samookreślenia się wobec rzeczywistości poprzez ulotne akcje, pikiety, manifestacje, sprejowanie murów itp. (Jędrzejewski, 1999).

Do podstawowych elementów współczesnych subkultur należą:

1. specyficzne formy zachowania tzw. kulturowa odmienność, czyli to, co daną grupę odróżnia od innych np. charakter ubioru, rodzaj ozdób i miejsce ich umieszczania, zasady postępowania;
2. specyficzny język, który wyróżnia danych członków grupy, przywiązuje ich i tworzy zależności;
3. specyficzna ekspresja emocjonalna wyrażona w formach aktywności członków grupy, głównie w muzyce i sztuce;
4. specyficzny system wartości określający zróżnicowanie i odrębność podkultur.

W trakcie rozwoju psychospołecznego młodego człowieka kształtuje się jego własna tożsamość oraz pojawiają się pytania: kim jestem? kim chcę być? Następuje odgrywanie pewnych ról społecznych oraz przybiera na sile ukierunkowane zainteresowanie płciowe (Piotrowski, 2003). W tym trudnym okresie młodzież ma bardzo dużo potrzeb psychicznych, których nie zawsze uda się jej zaspokoić. Chce być akceptowana w społeczeństwie jako jednostka i jednocześnie szuka towarzystwa ludzi o podobnych potrzebach.

Tworzące się w ten sposób grupy młodzieżowe skupiają zwykle przyjaciół i kolegów, którzy po prostu spędzają razem czas. Na pewnym etapie, pod wpływem fascynacji sztuką, muzyką, modyfikowanej przez ciągle zmieniające się warunki społeczne, kulturowe i ekonomiczne, zaczynają tworzyć grupy rówieśnicze nazywane subkulturami, które mają bardziej sformalizowany charakter, bo wiążą ludzi o podobnej ideologii i służą czemuś więcej niż przyjemność i zabawa. Jednak młody człowiek nie zawsze zdaje sobie sprawę z tego, czy jest to grupa dobra, czy zła, i jakie mogą być skutki uczestnictwa w niej, bowiem wiele subkultur ma destrukcyjny wpływ na człowieka i może powodować nieprawidłowe zachowania jednostki.

Uczestnictwo w „dobrych” grupach subkulturowych pomaga młodym ludziom kształtować pewien system wartości, pozwala otwarcie mówić o niezadowoleniu, rozterkach i porażkach. W okresie dorastania jest to bardzo ważne – wpływa na samoocenę i możliwość samoakceptacji. Wyróżnić można wiele pozytywnych czynników związanych z uczestnictwem w subkulturze, które wpływają na życie młodych ludzi i są to m.in:
1. wpływ na rozwój poczucia własnej wartości, pozwalający na równoległe formowanie tożsamości własnej i grupowej;
2. przeżywanie i analizowanie tych wszystkich identyfikacji z dzieciństwa, których ujawnienie było przedtem niemożliwe;
3. zmiana ukierunkowania własnej świadomości z tego, co na zewnątrz, na to, co wewnątrz grupy;
4. modelowanie i kształtowanie umiejętności potrzebnych do pracy nad sobą;
5. stopniowe odkrywanie siebie dla siebie i siebie dla innych, na ujawnianie efektów swojej pracy psychicznej bez obaw przed odrzuceniem;
6. tworzenie pola do eksperymentowania z sobą i przyjmowania ról bez konieczności podejmowania zobowiązań;
7. wytwarzanie nowych, całkowicie odmiennych od dotychczasowych obrazów siebie (Zgrajewska, 2006).

Jak widać, subkultury mają wiele pozytywnych stron, jednak niestety są również i takie, które mają negatywny wpływ na życie młodych ludzi, poprzez: nadużywanie narkotyków i picie alkoholu; ekscesy seksualne; popadanie w konflikt z prawem; narażenie na niebezpieczeństwo spowodowane burzeniem wyznawanych przez ludzi wartości; szerzenie się agresji i wandalizmu wśród młodych (Zgrajewska, 2006).

S. Zgrajewska podaje również podstawowe przyczyny przystępowania młodych ludzi do grup negatywnych. Są to:
1. wszelkie nieprawidłowe i mało skuteczne oddziaływania opiekuńcze i socjalizacyjno-wychowawcze, które utrudniają jednostce prawidłową samorealizację i zaspokajanie potrzeb w najbliższym otoczeniu;
2. niepowodzenia szkolne, wpływające na obniżenie samooceny, utratę wiary we własne siły, obniżenie poziomu aspiracji;
3. zaburzenia więzi emocjonalnych z członkami rodziny, poczucie osamotnienia i odtrącenia przez osoby znaczące;
4. nieprawidłowa atmosfera rodzinna, zaburzona struktura rodziny, konflikty z różnymi formami przemocy;
5. trudne warunki socjalno-bytowe lub też skupianie uwagi wyłącznie na potrzebach materialnych bez uwzględnienia innych potrzeb młodej osoby;
6. zjawiska patologiczne w rodzinie, przekazywanie negatywnych wzorów zachowań, które powodują, że jednostka poszukuje otoczenia ułatwiającego ich demonstrowanie;
7. brak kontroli nad działaniami jednostki w różnych sytuacjach życiowych, zwłaszcza w wydarzeniach kryzysowych;
8. nieodpowiednie sposoby spędzania wolnego czasu spowodowane utrudnionym dostępem do środków wypoczynku lub wadliwe wzory spędzania wolnego czasu prezentowane przez otoczenie jednostki;
9. utrudnione kontakty społeczne z rówieśnikami, niemożność osiągnięcia po żądanej pozycji w grupie kolegów, odtrącenie i naznaczenie;
10. utrudniony dostęp do dóbr kultury i do działalności w organizacjach młodzieżowych;
11. propagowanie przez media negatywnych, wręcz destrukcyjnych form zachowań;
12. bliskie kontakty z osobami należącymi do subkultur, subiektywna atrakcyjność, a nawet fascynacja tymi osobami.

Niniejsza publikacja jest wprowadzeniem do najważniejszych zagadnień związanych z tematyką współczesnych subkultur młodzieżowych.
Czy uczestnictwo w subkulturze może być pozytywne lub negatywne? Czy subkultura może być twórcza, czy kojarzy nam się wyłącznie z agresją i przemocą? Czy subkultura zaspakaja potrzeby młodych ludzi, czy też jest miejscem wyzwalania się frustracji? Na te pytania będziemy odpowiadać, a czytelnik będzie miał możliwość poznania pełnego spektrum subkultur młodzieżowych wraz z całym zapleczem muzyczno-kulturowym. Z socjologicznego punktu widzenia, poznamy szeroki kontekst społeczno-ekonomiczny, który decydował o charakterze poszczególnych subkultur.

Literatura
Goodman N. Wstęp do socjologii. Poznań 1997, Zysk i S-ka.
Jędrzejewski M. Młodzież a subkultury. Problematyka edukacyjna. Warszawa 1999, ŻAK.
Pęczak M. Mały słownik subkultur młodzieżowych. Warszawa 1992, Semper.
Piotrowski P. Subkultury młodzieżowe – aspekty psychospołeczne. Warszawa 2003, ŻAK.
Siemaszko A. Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych. Warszawa 1993, PWN.
Sołtysiak T. Uwarunkowania środowiskowe i determinanty subiektywne uczestnictwa nieletnich w podkulturach. Bydgoszcz 1995, Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Zgrajewska S. Subkultury młodzieżowe w Polsce i ich możliwości wpływania na młodych ludzi. Studenckie Zeszyty Naukowe, 2006.